Tuesday, December 19, 2017

HBD ब्लॉगोबा


गेले सलग ६ दिवस ब्लॉगवर पोस्ट टाकत होतो, आणि आजचा हा सातवा दिवस! इतक्या कन्सिस्टन्सीने ब्लॉग लिहीन असं जन्मात कधी वाटलं नव्हतं. (याआधीच्या असंख्य विशेषणांनी भरलेल्या ५ पोस्ट्सपेक्षा हे लिहिताना नक्कीच मोकळं मोकळं वाटतंय...) असो!

आज माझ्या ब्लॉगला २ वर्षं पूर्ण झाली. म्हणजे या ब्लॉगवरची पहिली पोस्ट मी १९ डिसेंबर २०१५ ला टाकली होती, तिला २ वर्षं झाली. २ वर्षांत एकूण २२ पोस्ट मी लिहिल्या. (ही २३वी!) ब्लॉग लिहायला सुरु करण्यापूर्वी इतपत जमेलसं खरंच वाटलं नव्हतं. जमलं तर जमलं, नाही तर नाही... अशा अटीट्युडने ब्लॉग लिहायला सुरुवात केली होती. पण एक गोष्ट नक्की ठरवली होती, ती म्हणजे एखादा लेख मनापासून आवडला तरच ब्लॉगवर टाकायचा. थोडंफार जमलेलं काहीतरी, किंवा बऱ्याच दिवसात काही लिहिलं नाही असल्या कारणांनी कधीच दर्जाहीन गोष्टी पोस्ट करायच्या नाहीत. लोकांना आवडो न आवडो, पोस्ट करण्यापूर्वी प्रत्येक गोष्ट आपल्याला आवडलीच पाहिजे.

२ वर्षात ब्लॉगला साधारण ८२०० पेक्षा जास्त व्हूज मिळाले. त्यापैकी साधारण ६००० पेक्षा जास्त हे भारतातून आणि ९०० पेक्षा जास्त हे अमेरिकेतून मिळालेले आहेत. मला नकाशावर बोटही दाखवता येणार नाही अशा अनेक देशांमधल्या अनेक वाचकांनी हा ब्लॉग वाचला. अनेकदा अनोळखी लोकांच्या कमेंट्स किंवा इमेल आले. एखादवेळेस एखाद्याला एखादा ब्लॉग खूपच भावला तर त्याचं भरभरून कौतुक असेल, किंवा एखादा दुसरा ब्लॉग वाचण्यासाठी सुचवणं असेल... असा प्रतिसाद नेहमीच भारी वाटायचा. त्यात कौतुक झाले यापेक्षा, कुणीतरी निदान वाचतंय तरी असा 'हुश्श!' भाव अधिक असायचा.

मी ब्लॉग लिहायला सुरु केलं तेंव्हा मराठी ब्लॉग्सच्या डिरेक्टरीज असायच्या. त्यावर एकदा रजिस्टर केलं कि नवीन ब्लॉग टाकल्यावर तिकडे दिसायचा. मग तिकडे येणाऱ्या लोकांना टायटल बरं वाटलं तर ते आपला ब्लॉग वाचणार. मी जिथे रजिस्टर केलं ती ब्लॉग डिरेक्टरी आता बहुदा बंद पडलीये आणि बाकी डिरेक्टर्यांना मला रजिस्टर करून घेण्याची इच्छा दिसत नाहीए. त्यामुळे आता जे काही व्ह्यूज येतात ते मीच गावभर केलेल्या जाहिरातीमुळे.

अनेकांना माझा ब्लॉग आवडतो. अनेक जण वाट बघतात. भेटल्यावर आवर्जून आठवण काढतात. लिहायला प्रोत्साहित करतात. असं कुणाकडून काही ऐकलं कि बरं वाटतं. अनेकांना ब्लॉग आवडतही नाही. अशा लोकांचाही मला उपयोग होतो. त्यातले काही लोक खरंच चांगल्या सुधारणा सुचवतात. मी त्यांचा विचार करतो, त्या पटल्या तर अमलात आणतो. याचा मला माझा ब्लॉग सुधारण्यास फायदा होतो. पण काही लोक काही कारण नसताना (किंवा आवडला असूनही तसं म्हणायची लाज वाटत असल्याने, किंवा पचत नसल्याने) ब्लॉगला नावं ठेवतात. यावरून मला मी करतो ती गोष्ट नक्की कुणासाठी आहे हे जास्तीत जास्त क्लिअर होत जातं. चालायचंच!

२ वर्षं म्हणजे काही फार मोठा टप्पा नाही याची मला जाणीव आहे. पण आपण केलेल्या गोष्टींकडे मागे वळून बघायला कुठे काय ठराविक कालावधी असतो? तुमच्यासारख्या माझ्या लाडक्या वाचकांमुळेच मी इतकं लिहू शकलो. यापुढेही मला मोटिवेट करत रहा, चुकांची जाणीव करून देत राहा, सुधारणा सुचवत राहा, आवडलं तर तुमचं कौतुक माझ्यापर्यंत पोहोचवत जा. एवढं पुरेसं आहे मला. (आणि हो! अनेकांनी अनेकदा विचारलेला प्रश्न- मला ब्लॉगचे पैसे किती मिळतात? उत्तर आहे, शून्य! मराठी ब्लॉगवर जाहिराती वगैरे देत नसतं कुणी. भविष्यात मिळायला लागले तर नक्की सांगेन. (किंवा तुम्हाला माहित असेल कसे मिळवायचे तरी सांगा!))

खाली काही स्क्रीनशॉट लावले आहेत. जाता जाता वाचून जा!















अजून होते थोडे... पण हरवले!

Monday, December 18, 2017

सवाई २०१७ । दिवस पाच



सकाळी ११:४५ला सुरु होणाऱ्या कार्यक्रमासाठी सकाळी ८ पासून येऊन थांबलेले रसिक, रमणबागेच्या बाहेरच्या रस्त्यावर किलोमीटरभर लांब रांग, सुरक्षाव्यवस्थेसाठी नेहमीपेक्षा दुप्पट तयारी, आजूबाजूच्या सर्व रस्त्यांवरचं पार्किंग फुल्ल आणि मंडपाच्या आत जाण्यासाठी रसिकांची उडालेली झुंबड!!


हे आहे सवाई गंधर्व भीमसेन महोत्सवाच्या शेवटच्या दिवसाचं वर्णन. स्वर्गीय सूर अनुभवण्याची शेवटची संधी, रविवार आणि मोठ्या मोठ्या प्रथितयश कलाकारांचे सादरीकरण असा तिहेरी योग असताना अलोट गर्दी होणं साहजिकच होतं. अशा गर्दीतून वाट काढत सर्व रसिकांनी आपापल्या आवडीच्या जागा पटकावल्या आणि पहिल्या गायकाची म्हणजेच महेश काळेची आतुरतेने वाट पाहू लागले.

महेश काळे येताच त्याचं अगदी जल्लोषात स्वागत झालं. त्याची लोकप्रियता पाहता ते अगदी अपेक्षित असंच होतं. "माझ्या वयापेक्षाही जास्त काळ संगीत ऐकणारे श्रोते इथे मोठ्या प्रमाणावर उपस्थित आहेत." असे सवाईच्या श्रोत्यांबद्दल गौरवोद्गार काढून त्याने गायनास सुरुवात केली. आजच्या सादरीकरणासाठी त्याने राग शुद्ध सारंगची निवड केली होती. सुरुवात केल्यावर थोड्याच वेळात त्याने आपल्या ढंगदार गायनाने वातावरणाचा ताबा घेतला. त्याचे गुरु पं. जितेंद्र अभिषेकी यांना उद्देशून त्याने रचलेल्या बंदिशींचे त्याने सादरीकरण केले. बुवांना उद्देशून त्यात 'श्यामरंग' असा असा शब्द वापरला होता. आपल्या सादरीकरणात त्याने वैविध्यपूर्ण गायकीचे प्रदर्शन घडवले. राग सादर करून झाल्यावर रसिकाग्रहास्तव त्याला वेळ वाढवून देण्यात आली. वाढीव वेळात त्याने अवघे गर्जे पंढरपूर हा अभंग व कट्यार काळजात घुसली चित्रपटातील राष्ट्रीय पुरस्कार मिळवून देणारे गीत 'अरुणी किरणी' गाऊन पुन्हा एकदा रसिकांची मने जिंकून घेतली.

महेशला तबल्यावर निखिल फाटक, पखवाजला प्रसाद जोशी, व्हायोलिनवर जेष्ठ व्हायोलिन वादक रमाकांत परांजपे, हार्मोनियमवर राजीव तांबे, तंबोऱ्याला प्रह्लाद जाधव व पूजा कुलकर्णी यांची तर टाळाला अर्थातच माउली टाकळकर यांची साथ लाभली.

Image may contain: 3 people, people smiling
महेश काळे -  'सवाई'च्या अधिकृत फेसबुक पेजवरून

महेश काळे याच्या अंगावर शहारे आणणाऱ्या सादरीकरणानंतर स्वरमंचावर पद्मा शंकर यांचे आगमन झाले. कर्नाटकी पद्धतीने व्हायोलिन सादर केलेल्या पद्मा यांना रसिकांचा मोठा प्रतिसाद लाभला. मृदंगम आणि तबल्याच्या साथीने त्यांनी राग हंसध्वनी रंगवला. साथीदारांना पुरेपूर वाव देत केलेले सादरीकरण हे त्यांचे वैशिष्ट्य ठरले. कर्नाटकी संगीताच्या वेगळेपणाचा त्यांच्या सादरीकरणात पुरेपूर प्रत्यय आला. हंसध्वनीनंतर त्यांनी संत त्यागराजा यांनी एक रचना वाजवली. पं. भीमसेन जोशी यांना अभिवादन म्हणून त्यांनी 'माझे माहेर पंढरी' हा अभंग देखील सादर केला. यानंतर रसिकांनी वन्स मोअर दिल्याकारणाने त्यांनी भीमसेनजींचाच 'भाग्यदा लक्ष्मी बारम्मा' हा अभंग व्हायोलिनवर सादर करून मंचाचा निरोप घेतला.

पुढील सादरीकरण सुधाकर चव्हाण यांच्या गायनाचे होते. त्यांना तबल्यावर नंदकिशोर ढोरे, हार्मोनियमवर प्रभाकर पांडव, पखवाजवर गंभीरमहाराज आणि टाळला सर्वेश बादरयाणी यांची साथ लाभली. रागसादरीकरणांनंतर त्यांनी 'ज्ञानियांचा राजा' हा अभंग गाऊन दाखवला. यावेळी जणू त्यांच्या दमदार आवाजाला भक्तीरसातील गोडव्याचं कोंदण लाभल्याचा भास झाला.

त्यापुढील सत्रात राजन कुलकर्णी व त्यांचे पुत्र सारंग कुलकर्णी यांनी सरोदवादन केले. या सादरीकरणासाठी त्यांनी राग वाचस्पतीची निवड केली. तबल्यावर निशिकांत बडोदेकर तर पखवाजवर ओंकार दळवी यांनी त्यांना साथ-संगत केली. रसिकांना खिळवून ठेवणाऱ्या या सादरीकरणाने सर्वांना मंत्रमुग्ध केले.

पुढील सादरीकरण हे रसिकांना आस लागून राहिलेल्या आनंद भाटे यांचं होतं. पं. भीमसेन जोशी यांचे शिष्य असलेल्या भाटे यांनी राग यमन कल्याण गात मैफलीस सुरुवात केली. अत्यंत सुमधुर अशा आवाजात उत्तरोत्तर रंगत गेलेलं सादरीकरण हा दिवसाचा परमोच्च बिंदू होता. शेवटी 'भाग्यदा लक्ष्मी बारम्मा' हा कन्नड अभंग सादर करून भाटे यांनी आपल्या सादरीकरणाचा समारोप केला. सकाळी व्हायोलिनवर ऐकलेलं गीत संध्याकाळी साक्षात आनंदगंधर्वांच्या तोंडून ऐकणं हि रसिकांसाठी सुखाची पर्वणी होती. भाटे यांना तबल्यावर भरत कामत तर हार्मोनियमवर सुयोग कुंडलकर यांची साथ लाभली. तंबोरा सांभाळायला विनय चितराव व मुकुंद बादरायणी सज्ज होते. अभंगाच्या वेळी टाळाची साथ करायला माउली टाकळकर यांनी हजेरी लावली. माउलींचा उत्साह बघून आनंदगंधर्वांच्या तोंडून हे ९१ वर्षाचे नसून १९ वर्षांचेच आहेत असे उद्गार निघाले!

भाटेंच्या दैवी सादरीकरणाला वन्स मोअर देण्याचा रसिकोत्साह पाहून श्रीनिवास जोशी यांनी 'आनंद आपलाच आहे, परत कधीतरी नक्की गाईल' असं सांगत, वेळ पाळली नाही तर आम्हाला बुजुर्गांचे फटके खावे लागतात या सत्याची जाणीव करून दिली.

Image may contain: 3 people, people on stage
आनंद भाटे - 'सवाई'च्या अधिकृत फेसबुक पेजवरून

पुढच्या सत्रात उस्ताद शुजात खां यांनी सतारवादन केले. दोन तबलजी घेऊन वादन करण्याचा अनोखा प्रयोग त्यांनी केला. राग झिंझोटीचे बहारदार सादरीकरण हा रसिकाकर्षणाचा केंद्रबिंदू ठरला. शेवटी सतारवादनासोबतच गात गात त्यांनी एक गझल सादर केली. त्यांच्या लौकिकास साजेसे असेच त्यांचे सादरीकरण ठरले.

ठेवा!

शेवटचे सादरीकरण किराणा घराण्याच्या जेष्ठ गायिका श्रीमती प्रभा अत्रे यांच्या गायनाचे होते. मी त्या सादरीकरणासाठी थांबू शकलो नसल्याने त्याविषयी लिहू शकत नाही. परंतु प्रभाताईंनी राग जोगकंसची मांडणी केली असे कळते.

रसिकांना श्रवणसुखाचा परमोच्च आनंद देऊन ६५व्या सवाई गंधर्व भीमसेन महोत्सवाची सांगता झाली. देशोदेशीच्या शास्त्रीय संगीताच्या उपासकांसाठी शिरस्थ असलेल्या या संगीतसोहळ्याचा आज समारोप झाला. आपल्या आयुष्यात एखाद्या गोष्टीचं किती महत्व असू शकतं याची जाणीव करून देणाऱ्या या पाच दिवसांची आज सांगता झाली. अनेक संगीतोपासकांना, अभ्यासकांना, रसिकांना आणि अभिजात शास्त्रीय संगीताच्या दैदिप्यमान परंपरेला या महोत्सवाने काय आणि किती दिलं आहे हे शब्दांत मांडता येत नाही.

काही गोष्टींसमोर नतमस्तक व्हायचं असतं, त्या गोष्टी आपल्या आयुष्यात आल्या याबद्दल देवाचे शतशः आभार मानत. सवाईविषयी याहून वेगळी कुठलीच भावना नाही!

रजत जोशी

Sunday, December 17, 2017

सवाई २०१७ । दिवस चार


अभय सोपोरी यांचे मंत्रमुग्ध करणारे संतूरवादन, आरती अंकलीकर यांची अनुभवी आणि उत्तरोत्तर खुलत गेलेली गायन-मैफल आणि प्राची शहा यांचं कथक नृत्य अशा अनेकविध रंगांनी सजलेला आजचा चौथा दिवस!


आजच्या दिवसाची सुरुवात बंगाली गायक पं. तुषार दत्त यांच्या गायनाने झाली. तुषार दत्त यांनी राग गौड सारंग गाऊन आपल्या मैफलीला सुरुवात केली. अत्यंत शांत व संयमी सुरांत त्यांनी गौड सारंगचं सोनं केलं. त्यांनंतर त्यांनी शिवरंजनी मधली एक रचना सादर केली. प्रभावी पद्धतीने तबला वाजवत प्रशांत पांडव यांनी तुषार दत्त यांना समर्पक साथ दिली. शेवटी एक भजन गाऊन त्यांनी समारोप केला. यावेळी हार्मोनियमच्या साथीला अविनाश दिघे आणि टाळ वाजवायला अर्थातच माऊली टाकळकर होते.


पुढील सादरीकरण हे पं. भजन सोपोरी यांचे पुत्र अभय सोपोरी यांच्या संतूरवादनाचे होते. वस्तुतः पं. भजन सोपोरी हे सुद्धा या मैफलीत सहभागी होणार होते, परंतु काही कारणाने होऊ शकले नाहीत. अभय सोपोरी यांनी आजच्या सादरीकरणासाठी राग भीमची निवड केली होती. सुरुवातीला आपला स्वरविचार सांगून व रागाची मांडणी कशी आहे, कल कसा आहे हे समजावून सांगत त्यांनी सुरुवात केली. त्यांना तबल्याला उस्ताद अक्रम खान यांची तर पखवाजवर ऋषी शंकर उपाध्याय यांची साथ लाभली. मधूनच बंदिश गात त्यांनी अनोख्या पद्धतीने रागाचे सादरीकरण केले. सादरीकरणाच्या मध्यावर तबला व पखवाजशी जुगलबंदी करत त्यांनी श्रोत्यांची मने जिंकून घेतली. रसिकांना दैवी सुरांची अनुभूती देऊन त्यांनी मैफलीचा समारोप केला. वादन थांबताच रसिकांकडून वन्स मोअर येण्याआधीच आर्य संगीत प्रसारक मंडळाचे कार्याध्यक्ष श्रीनिवास जोशी यांनी स्वरमंचावर येऊन अभय सोपोरी यांना अजून थोडा वेळ सादर करण्याची विनंती केली. त्यांच्या विनंतीला मान देत सोपोरी यांनी काश्मिरी संगीतातील काही ऐकवण्याची तयारी दर्शवली. एक सुफी तराणा वाजवून त्यांनी श्रोत्यांना जणू स्वरानंदाची पुनरानुभूतीच दिली. सर्वार्थाने परिपूर्ण अशा सादरीकरणानंतर रसिकांकडून झालेल्या अमाप कौतुकाचा अत्यंत नम्रतेने स्वीकार करून त्यांनी स्वरमंचाचा निरोप घेतला.


सोपोरी यांच्या उत्कृष्ट सादरीकरणानंतर तितक्याच ताकदीचे गायक पं. उपेंद्र भट स्वरमंचावर दाखल झाले. भारतरत्न पं. भीमसेन जोशी यांचे शिष्य असलेल्या उपेंद्र भट यांनी आजच्या मैफलीसाठी राग दुर्गाची निवड केली. वस्तुतः राग दुर्गा हा रात्रीच्या प्रहरी गायला जाणारा राग आहे, परंतु सवाईच्या श्रोत्यांना ऐकायला मिळावा म्हणून भट यांनी हा राग संध्याकाळीच गायचं ठरवलं. "आवडलं तर गुरूंचा आशीर्वाद आणि चुकलं तर माझीच तपस्या कमी पडली." अशा नम्र शब्दांत त्यांनी सादरीकरणाची सुरुवात केली. भट यांनी अत्यंत जोशपूर्ण पद्धतीने गायनास सुरुवात केली. पदोपदी त्यांच्यातल्या ऊर्जेचा प्रत्यय श्रोतृवर्गास येत होता. श्रोत्यांना खिळवून ठेवण्याच्या त्यांच्या क्षमतेचे प्रदर्शनच घडत होते. राग दुर्गा नंतर त्यांनी 'अवघा आनंदी आनंद' हा अभंग गाऊन मैफलीची सांगता केली. यावेळी तबल्याच्या साथीला विवेक भालेराव, हार्मोनियमवर उमेश पुरोहित व सारंगीच्या साथीला दिलशाद खां होते.

दिवसाच्या पुढच्या टप्प्यात आजचे प्रमुख आकर्षण असलेल्या गानसरस्वती किशोरीताई आमोणकर यांच्या शिष्या आरती अंकलीकर टिकेकर यांचे गायन होते. आरतीताईंनी आपल्या सादरीकरणासाठी राग रागेश्रीची निवड केली. आपल्या गायनातून एकेक सूर उलगडून दाखवत त्यांनी मैफल रंगवत नेली. एखाद्या अभ्यासू कलाकाराच्या सादरीकरणातून त्याचा अभ्यास कसा दिसतो याचे मूर्तिमंत उदाहरणच जणू आरतीताईंनी प्रदर्शित केले. रागाच्या सादरीकरणानंतर त्यांनी हिंदी भाषेतील एक टप्पा गाऊन दाखवला. शेवटी 'बोलावा विठ्ठल' हा अभंग गाऊन त्यांनी मैफल समाप्त केली.

पुढचे सादरीकरण प्राची शहा यांच्या कथक नृत्याचे होते. दिसायला खूप छान आणि खिळवून ठेवणारे सादरीकरण याखेरीज या नृत्याविषयी मी फार काही लिहू शकत नाही. शेवटी पद्मा तळवलकर यांचे गायन होते. जरी या सादरीकरणाला मी थांबलो नव्हतो, तरी त्यांनी फार सुरेल पद्धतीने राग भूप गायला अशी वार्ता कानी आलेली आहे.

संगीत हा सवाईचा गाभा असला तरी इथे अनेक वैशिष्ट्यपूर्ण गोष्टी असतात. मंडपाची सजावट, खाण्याचे स्टॉल्स (सवाईला 'खाणं आणि गाणं' असं म्हणलं जातं. यावरूनच समजून घ्या!), विविध कॅलेंडर, डायऱ्या, सीडी, चित्रे यांची प्रकाशन, विविध प्रकारचे रसिक इत्यादी गोष्टी सवाईच्या एकंदर माहोलाचाच भाग बनत असतात. सध्या स्वरमंडपाच्या मागच्या बाजूला सतीश पाकणीकर यांनी काढलेल्या फोटोंचे 'ग्लोरी ऑफ स्ट्रिंग्स' नावाचे अफलातून प्रदर्शन भरले आहे. खाण्याच्या स्टोल्स वर हुरडा, चायनीज, उकडीचे मोदक इत्यादी विविध पदार्थांना रसिकांची पसंती मिळत आहे. या सगळ्या गोष्टींचा उद्या शेवटचा दिवस आहे, तेंव्हा गाण्याबरोबर याचाही आनंद घ्यायला विसरू नका...

Image may contain: 1 person, smiling, playing a musical instrument and standing
अभय सोपोरी - 'सवाई'च्या अधिकृत फेसबुक पेजवरून

Image may contain: 2 people, people on stage
आरती अंकलीकर - 'सवाई'च्या अधिकृत फेसबुक पेजवरून


- रजत जोशी

Contact Form

Name

Email *

Message *